Kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố môi trường là gì?

Kế hoạch ứng phó sự cố môi trường là tài liệu xác định các nguy cơ có thể dẫn đến sự cố môi trường, xây dựng các kịch bản tương ứng và chuẩn bị trước phương án xử lý để doanh nghiệp có thể phản ứng nhanh khi sự cố thực tế xảy ra.

Điều 108 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, theo nội dung hợp nhất năm 2026, xác định kế hoạch này phải bao gồm việc đánh giá nguy cơ, xây dựng kịch bản, chuẩn bị công trình – thiết bị – vật tư, lực lượng tại chỗ, phương thức thông báo và phương án tổ chức ứng phó.

Với một nhà máy đang vận hành, các tình huống sự cố có thể xuất hiện rất khác nhau:

• Tràn nước thải chưa xử lý.
• Vỡ bể chứa hoặc đường ống.
• Hệ thống xử lý nước thải dừng hoạt động.
• Mất điện làm gián đoạn hệ thống.
• Bơm, máy thổi khí hoặc thiết bị xử lý bị hỏng.
• Rò rỉ hóa chất.
• Tràn dầu.
• Sự cố kho chứa chất thải nguy hại.
• Hệ thống xử lý khí thải mất khả năng xử lý.
• Phát tán bụi, khí hoặc hơi hóa chất ra môi trường.
• Cháy, nổ gây phát sinh nước chữa cháy hoặc chất ô nhiễm.
• Sự cố do thiên tai, ngập úng hoặc mưa lớn.

Nếu không có phương án chuẩn bị từ trước, doanh nghiệp thường mất thời gian xác định người chịu trách nhiệm, vị trí thiết bị, cách cô lập nguồn thải và đầu mối cần thông báo.

Kế hoạch ứng phó sự cố giúp biến những nội dung đó thành một quy trình có thể thực hiện ngay khi xảy ra tình huống bất thường.

Vì sao doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch?

Luật Bảo vệ môi trường quy định chủ dự án đầu tư, cơ sở phải có công trình, trang thiết bị và phương tiện phục vụ ứng phó sự cố; đồng thời xây dựng và huấn luyện lực lượng ứng phó tại chỗ. Chủ dự án, cơ sở cũng có trách nhiệm ban hành và tổ chức thực hiện kế hoạch ứng phó sự cố môi trường của mình.

Theo quy định chi tiết hiện hành, kế hoạch của doanh nghiệp phải phù hợp với nội dung phòng ngừa, ứng phó sự cố đã được xác định trong:

• Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định ĐTM; hoặc
• Giấy phép môi trường.

Do đó, doanh nghiệp không nên lập một kế hoạch chung chung chỉ để lưu hồ sơ.

Kế hoạch phải dựa trên đúng công nghệ, hóa chất, công trình xử lý, nguồn thải và điều kiện vận hành thực tế của nhà máy.

Những doanh nghiệp nào đặc biệt cần chú ý?

Mặc dù trách nhiệm phòng ngừa, ứng phó sự cố được đặt ra đối với chủ dự án và cơ sở, những nhà máy có các yếu tố sau càng cần xây dựng kế hoạch chi tiết:

• Nhà máy có hệ thống xử lý nước thải.
• Doanh nghiệp có lưu giữ hoặc sử dụng hóa chất.
• Cơ sở có hệ thống xử lý khí thải.
• Nhà máy có nguồn phát sinh chất thải nguy hại.
• Cơ sở có bể chứa nước thải dung tích lớn.
• Nhà máy sử dụng axit, kiềm, dung môi hoặc hóa chất xử lý.
• Cơ sở xi mạ.
• Nhà máy sơn hoặc xử lý bề mặt.
• Nhà máy điện tử và linh kiện.
• Doanh nghiệp thực phẩm.
• Cơ sở sử dụng dầu, nhiên liệu.
• Nhà máy có kho hóa chất hoặc kho chất thải.
• Cơ sở nằm gần khu dân cư, nguồn nước hoặc các đối tượng nhạy cảm.

Mức độ chi tiết của kế hoạch nên tỷ lệ với nguy cơ và hậu quả tiềm ẩn của sự cố, không nên áp dụng một mẫu giống nhau cho tất cả doanh nghiệp.

Kế hoạch ứng phó sự cố môi trường gồm những nội dung gì?

Theo Điều 108 Nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường hiện hành, kế hoạch cấp cơ sở gồm 5 nhóm nội dung chính.

1. Xác định và đánh giá nguy cơ sự cố

Doanh nghiệp cần khảo sát toàn bộ cơ sở để xác định:

• Vị trí có nguy cơ.
• Loại chất có khả năng phát tán.
• Nguyên nhân có thể dẫn đến sự cố.
• Quy mô sự cố.
• Khu vực có thể bị ảnh hưởng.
• Đối tượng chịu tác động.
• Khả năng lan truyền.

Ví dụ đối với trạm xử lý nước thải:

Nguy cơ:
Vỡ đường ống nước thải đầu vào.

Hậu quả:
Nước thải tràn ra nền nhà máy và có khả năng chảy vào hệ thống thoát nước mưa.

Từ tình huống đó mới xây dựng được biện pháp thực tế.

2. Xây dựng các kịch bản sự cố

Không nên chỉ ghi:

“Khi xảy ra sự cố sẽ tiến hành khắc phục.”

Kế hoạch nên chia thành từng kịch bản cụ thể.

Ví dụ:

Kịch bản 1 – Tràn nước thải

Nguyên nhân có thể gồm:

• Bể đầy.
• Bơm hỏng.
• Vỡ đường ống.
• Van không hoạt động.
• Mưa lớn.

Phương án cần xác định:

• Cắt nguồn phát sinh.
• Đóng van.
• Cô lập khu vực.
• Dùng bơm dự phòng.
• Thu gom nước tràn.
• Chuyển nước về bể sự cố.
• Kiểm tra nguồn tiếp nhận.

Kịch bản 2 – Hệ thống xử lý nước thải ngừng hoạt động

Có thể do:

• Mất điện.
• Máy thổi khí hỏng.
• Bơm hỏng.
• Hệ vi sinh suy giảm.
• Sự cố tủ điện.

Cần chuẩn bị phương án:

• Máy phát điện.
• Thiết bị dự phòng.
• Bơm dự phòng.
• Khả năng lưu chứa tạm thời.
• Giảm hoặc dừng nguồn phát sinh nước thải.

Kịch bản 3 – Tràn hóa chất

Cần xác định:

• Loại hóa chất.
• Tính chất nguy hiểm.
• Khu vực cách ly.
• Vật liệu thấm hút.
• Phương tiện bảo hộ.
• Thiết bị thu gom.
• Phương án trung hòa nếu phù hợp.

Kịch bản 4 – Sự cố hệ thống xử lý khí thải

Ví dụ:

• Quạt hút dừng.
• Tháp hấp thụ không hoạt động.
• Rò rỉ đường ống.
• Hệ thống lọc bụi bị hỏng.

Phương án phải xác định rõ điều kiện nào cần giảm công suất hoặc dừng dây chuyền sản xuất.

3. Chuẩn bị công trình, vật tư và thiết bị ứng phó

Theo quy định, kế hoạch phải thể hiện công trình, thiết bị, vật tư, dụng cụ và phương tiện cần thiết để sẵn sàng ứng phó với từng kịch bản.

Tùy loại nhà máy có thể bao gồm:

• Bể sự cố.
• Máy bơm dự phòng.
• Máy phát điện.
• Bao cát.
• Khay chống tràn.
• Vật liệu thấm hút.
• Phao quây.
• Thùng chứa tạm.
• Dụng cụ thu gom.
• Bộ kit xử lý tràn hóa chất.
• Mặt nạ.
• Kính bảo hộ.
• Găng tay chống hóa chất.
• Quần áo bảo hộ.
• Thiết bị đo khí.
• Bộ đàm.
• Đèn cảnh báo.
• Biển cảnh báo.
• Thiết bị sơ cứu.

Danh sách thiết bị trong hồ sơ phải có khả năng tìm thấy và sử dụng được ngoài thực tế.

4. Xây dựng lực lượng ứng phó tại chỗ

Kế hoạch cần xác định cụ thể:

• Người chỉ huy.
• Người tiếp nhận thông tin.
• Đội ứng phó.
• Đội kỹ thuật.
• Đội cô lập nguồn ô nhiễm.
• Đội thu gom.
• Đội sơ cứu.
• Người phụ trách liên hệ bên ngoài.
• Người phụ trách thông tin.

Không nên chỉ ghi tên phòng ban chung chung.

Doanh nghiệp cần xác định:

Ai làm gì – sử dụng thiết bị nào – nhận lệnh từ ai – báo cáo cho ai.

Luật hiện hành cũng yêu cầu doanh nghiệp xây dựng và huấn luyện lực lượng tại chỗ phục vụ ứng phó sự cố môi trường.

5. Quy trình thông báo và báo động

Khi sự cố xảy ra, thông tin phải được truyền nhanh và đúng đầu mối.

Kế hoạch nên xây dựng sơ đồ:

Phát hiện sự cố
→ Báo người phụ trách
→ Kích hoạt lực lượng ứng phó
→ Cô lập khu vực
→ Đánh giá mức độ
→ Tổ chức xử lý
→ Thông báo cơ quan chức năng nếu cần.

Theo Luật Bảo vệ môi trường hiện hành, thông tin về sự cố môi trường phải được thông báo kịp thời đến Ban chỉ huy phòng thủ dân sự cấp xã và UBND cấp xã nơi xảy ra sự cố.

Trường hợp vượt quá khả năng ứng phó của cơ sở, doanh nghiệp phải báo cáo các đầu mối này để phối hợp xử lý.

Doanh nghiệp cần làm gì khi sự cố xảy ra?

Nội dung ứng phó chủ yếu theo Luật Bảo vệ môi trường bao gồm:

• Xác định nguyên nhân.
• Xác định loại, khối lượng chất ô nhiễm phát tán.
• Đánh giá phạm vi và mức độ ảnh hưởng.
• Cô lập khu vực.
• Ngăn chất ô nhiễm tiếp tục phát tán.
• Bảo đảm an toàn cho người và tài sản.
• Thu hồi chất ô nhiễm.
• Xử lý hoặc loại bỏ nguyên nhân gây ô nhiễm.
• Thông báo thông tin cần thiết tới cộng đồng có khả năng bị ảnh hưởng.

Về nguyên tắc, ứng phó sự cố môi trường được tổ chức theo phương châm chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện – vật tư tại chỗ và hậu cần tại chỗ.

Do vậy phương án tốt phải giúp doanh nghiệp tự xử lý được giai đoạn đầu thay vì chờ lực lượng bên ngoài đến.

Kế hoạch có thể tích hợp với kế hoạch khác không?

Có.

Pháp luật cho phép kế hoạch ứng phó sự cố môi trường của cơ sở được lồng ghép, tích hợp cùng các kế hoạch ứng phó sự cố khác.

Tuy nhiên, dù tích hợp thì nội dung vẫn phải bảo đảm đầy đủ các yêu cầu của kế hoạch ứng phó sự cố môi trường theo Điều 108 Nghị định 08/2022/NĐ-CP.

Điều này đặc biệt hữu ích với những doanh nghiệp đã có:

• Phương án PCCC.
• Kế hoạch ứng phó sự cố hóa chất.
• Kế hoạch phòng thủ dân sự.
• Quy trình ứng cứu khẩn cấp nội bộ.
• Hệ thống ISO về môi trường hoặc an toàn.

Mục tiêu nên là xây dựng một hệ thống phản ứng khẩn cấp thống nhất, tránh việc mỗi hồ sơ quy định một cách khác nhau.

Kế hoạch có phải công khai không?

Có.

Luật quy định kế hoạch phải có kịch bản sự cố, phương án ứng phó tương ứng và phải được công khai.

Theo quy định năm 2026, chủ dự án, cơ sở có trách nhiệm:

• Công khai kế hoạch ứng phó sự cố môi trường của cơ sở.
• Gửi kế hoạch tới UBND cấp xã.
• Gửi kế hoạch tới Ban chỉ huy phòng thủ dân sự cấp xã.

Đây là điểm cần lưu ý khi tham khảo các bài viết cũ vì cơ cấu tổ chức và đầu mối quản lý đã được cập nhật.

Có phải diễn tập ứng phó sự cố môi trường không?

Có.

Theo Điều 124 Luật Bảo vệ môi trường hiện hành, diễn tập ứng phó sự cố môi trường cấp cơ sở được thực hiện ít nhất 02 năm một lần, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác.

Buổi diễn tập không nên chỉ mang tính hình thức.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn một kịch bản cụ thể như:

Rò rỉ hóa chất tại kho
→ Phát hiện
→ Báo động
→ Cách ly
→ Trang bị PPE
→ Ngăn dòng chảy
→ Thấm hút
→ Thu gom
→ Quản lý chất thải sau sự cố
→ Đánh giá kết quả.

Sau diễn tập nên:

• Ghi nhận thời gian phản ứng.
• Đánh giá lỗi.
• Kiểm tra thiết bị.
• Cập nhật danh sách nhân sự.
• Điều chỉnh quy trình nếu cần.
• Lưu tài liệu và hình ảnh.

Quy trình xây dựng kế hoạch tại Bắc Ninh Environmental

Bước 1 – Rà soát hồ sơ pháp lý

Kiểm tra:

• Báo cáo ĐTM.
• Giấy phép môi trường.
• Hồ sơ hóa chất.
• Hồ sơ PCCC.
• Các kế hoạch ứng phó sự cố khác đã có.
• Hồ sơ hệ thống xử lý nước thải.
• Hồ sơ hệ thống xử lý khí thải.

Mục tiêu là bảo đảm kế hoạch mới không mâu thuẫn với các hồ sơ hiện hành.

Bước 2 – Khảo sát nhà máy

Đội ngũ kỹ thuật khảo sát:

• Dây chuyền sản xuất.
• Kho nguyên liệu.
• Kho hóa chất.
• Kho chất thải.
• Trạm xử lý nước thải.
• Hệ thống khí thải.
• Hệ thống thoát nước.
• Khu vực chứa dầu.
• Bể sự cố.
• Hệ thống điện.
• Đường giao thông nội bộ.
• Vị trí tập kết vật tư.

Bước 3 – Đánh giá nguy cơ

Xác định đối với từng khu vực:

Nguồn nguy cơ → Nguyên nhân → Khả năng xảy ra → Hậu quả → Phạm vi ảnh hưởng.

Có thể chia thành các mức:

• Nguy cơ thấp.
• Nguy cơ trung bình.
• Nguy cơ cao.

Từ đó ưu tiên các sự cố cần chuẩn bị kỹ nhất.

Bước 4 – Xây dựng kịch bản

Mỗi kịch bản xác định rõ:

• Điều kiện phát sinh.
• Dấu hiệu nhận biết.
• Người chỉ huy.
• Lực lượng tham gia.
• Thiết bị cần sử dụng.
• Các bước xử lý.
• Đầu mối liên hệ.
• Điều kiện kết thúc ứng phó.

Bước 5 – Xây dựng sơ đồ tổ chức ứng phó

Thiết lập:

Chỉ huy sự cố

↓

Nhóm kỹ thuật – Nhóm cô lập – Nhóm thu gom – Nhóm an toàn – Nhóm liên lạc

Mỗi vị trí cần có thông tin liên hệ rõ ràng.

Bước 6 – Kiểm kê thiết bị và vật tư

Rà soát thiết bị hiện có và đề xuất bổ sung nếu thiếu.

Đặc biệt kiểm tra:

• Thiết bị còn sử dụng được không.
• Vị trí có dễ tiếp cận không.
• Người lao động có biết sử dụng không.
• Số lượng có đủ cho kịch bản lớn nhất không.

Bước 7 – Hoàn thiện kế hoạch

Bắc Ninh Environmental tổng hợp:

• Thông tin doanh nghiệp.
• Sơ đồ cơ sở.
• Đánh giá nguy cơ.
• Kịch bản.
• Quy trình ứng phó.
• Sơ đồ lực lượng.
• Danh sách vật tư.
• Danh sách liên lạc.
• Phương án thông báo.
• Kế hoạch huấn luyện và diễn tập.

Bước 8 – Hướng dẫn triển khai thực tế

Sau khi hoàn thiện kế hoạch, doanh nghiệp cần:

• Phổ biến tới nhân sự liên quan.
• Niêm yết thông tin cần thiết.
• Bố trí thiết bị đúng vị trí.
• Tổ chức huấn luyện.
• Tổ chức diễn tập.
• Kiểm tra và cập nhật định kỳ.

Hồ sơ doanh nghiệp cần cung cấp

Tùy từng cơ sở, hồ sơ có thể gồm:

• Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.
• ĐTM.
• Giấy phép môi trường.
• Bản vẽ mặt bằng.
• Sơ đồ công nghệ sản xuất.
• Hồ sơ trạm xử lý nước thải.
• Hồ sơ hệ thống xử lý khí thải.
• Danh mục hóa chất.
• Phiếu an toàn hóa chất SDS/MSDS.
• Danh mục nguyên liệu.
• Danh mục chất thải nguy hại.
• Hồ sơ PCCC.
• Kế hoạch ứng phó sự cố hóa chất nếu có.
• Danh sách nhân sự.
• Danh sách thiết bị ứng cứu hiện có.
• Hồ sơ sự cố đã từng xảy ra nếu có.

Nếu doanh nghiệp chưa có đầy đủ dữ liệu, Bắc Ninh Environmental có thể khảo sát thực tế để bổ sung thông tin.

Những lỗi thường gặp khi lập kế hoạch

Một số vấn đề thường gặp gồm:

• Copy kế hoạch của doanh nghiệp khác.
• Không khảo sát nhà máy.
• Kịch bản không đúng với hoạt động thực tế.
• Không xác định rõ người chịu trách nhiệm.
• Danh sách liên hệ đã hết hiệu lực.
• Có thiết bị trong kế hoạch nhưng ngoài thực tế không có.
• Không xác định vị trí vật tư.
• Không xây dựng phương án khi sự cố vượt khả năng cơ sở.
• Không cập nhật sau khi cải tạo nhà máy.
• Không tổ chức huấn luyện.
• Không diễn tập định kỳ.
• Kế hoạch khác với nội dung ĐTM hoặc Giấy phép môi trường.
• Không công khai hoặc gửi tới đầu mối theo quy định.

Kế hoạch chỉ có giá trị thực tế khi người lao động biết mình phải làm gì ngay trong những phút đầu tiên của sự cố.

Khi nào nên cập nhật lại kế hoạch?

Doanh nghiệp nên rà soát lại khi:

• Mở rộng nhà máy.
• Tăng công suất.
• Thay đổi công nghệ sản xuất.
• Bổ sung hóa chất.
• Xây thêm kho.
• Cải tạo hệ thống xử lý nước thải.
• Bổ sung hệ thống xử lý khí thải.
• Thay đổi nhân sự ứng phó.
• Có sự cố thực tế xảy ra.
• Sau diễn tập phát hiện phương án chưa phù hợp.
• Nội dung Giấy phép môi trường thay đổi.

Không nên lập một lần rồi sử dụng trong nhiều năm mà không cập nhật.

Dịch vụ của Bắc Ninh Environmental

Bắc Ninh Environmental hỗ trợ doanh nghiệp:

• Rà soát nghĩa vụ pháp lý.
• Kiểm tra ĐTM và Giấy phép môi trường.
• Khảo sát nhà máy.
• Đánh giá nguy cơ.
• Xây dựng kịch bản.
• Lập phương án phòng ngừa.
• Lập phương án ứng phó.
• Xây dựng sơ đồ lực lượng.
• Xác định vật tư, thiết bị cần thiết.
• Xây dựng quy trình báo động.
• Hoàn thiện kế hoạch ứng phó sự cố môi trường.
• Hướng dẫn công khai và gửi kế hoạch.
• Hỗ trợ xây dựng chương trình huấn luyện.
• Hỗ trợ xây dựng kịch bản diễn tập.
• Cập nhật kế hoạch khi doanh nghiệp thay đổi hoạt động.

Đối với sự cố liên quan đến hệ thống xử lý nước thải hoặc khí thải, đội ngũ kỹ thuật có thể đồng thời khảo sát nguyên nhân và đề xuất giải pháp khắc phục hệ thống.

Liên hệ tư vấn Kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố môi trường

Doanh nghiệp cần lập mới, rà soát hoặc cập nhật Kế hoạch ứng phó sự cố môi trường có thể liên hệ:

CÔNG TY CỔ PHẦN MÔI TRƯỜNG BẮC NINH – BAC NINH ENVIRONMENTAL

Địa chỉ: Số 24-26, Đường Bình Than, phường Võ Cường, tỉnh Bắc Ninh
Hotline: 0972.792.613
Email: bacninhenvico@gmail.com
Website: moitruongbacninh.vn

Bắc Ninh Environmental – Chủ động phòng ngừa, sẵn sàng ứng phó, hạn chế tối đa rủi ro đối với con người, doanh nghiệp và môi trường.